Końska -Konska

Końska (czes.: Konska) — dawniej duża wieś podcieszyńska, rozlokowana u ujścia Tyry do Olzy, obecnie (od 1946 r.) dzielnica Trzyńca. Jedna ze starszych wsi Ziemi Cieszyńskiej, notowana w 1305 r. w spisach biskupstwa wrocławskiego. Już w średniowieczu, jako miejscowość odległa o milę (ok. 7 km) od Cieszyna, była ważnym punktem na trakcie handlowym wiodącym w górę doliny Olzy. Jak sama nazwa wskazuje, wieś była wówczas ośrodkiem hodowli koni, które wymieniali tu kupcy po trudach przeprawy przez Przełęcz Jabłonkowską.

Pomimo zniszczeń z czasów wojen XVII-wiecznych, wieś rozwijała się szybko. W XVIII w. jej właścicielami byli Wilczkowie, a w latach 1790-1890 — baronowie von Bees z Chrostiny. W latach 1890-1913 końszczański majątek należał do ziemiańskiej rodziny Grohmanów. W 1837 r. Końska liczyła 1036 mieszkańców — blisko trzykrotnie więcej niż sąsiedni Trzyniec. Po roku 1880 gwałtownie rozbudowująca się w kierunku pn. huta trzyniecka podzieliła wieś na dwie części, zagarniając jej historyczne centrum.

Obecnie nazwa „Końska” odnosi się tylko do części terenów huty oraz związanych z nią przystanków: kolejowego i autobusowego. Na lewym brzegu Olzy z dawnej Końskiej wyodrębniło się nowe centrum — Podlesie oraz Kanada, zabudowywana od 1922 r. domami miejscowych „dorobkiewiczów”. Na prawym brzegu najważniejsze są Osówki, rozrzucone na nadgranicznych wzgórzach oraz Borek, który jako kolonia robotnicza zaczął powstawać w końcu XIX w.

W okresie „Wiosny Ludów” Końska była terenem słynnej tu „rebelii chłopskiej”. W 1848 r. delegacja miejscowych chłopów za namową przybyłego z Wiednia studenta medycyny, Pawła Oszeldy z Nieborów, udała się na zamek do barona Beesa z żądaniem zniesienia pańszczyzny. Młody baron zaaprobował żądania deputacji: praca „na pańskim” stała się odtąd dobrowolna i odpłatna tak, „…jak płacą we werku w Trzyńcu”, chłopi uzyskali prawo polowania na zające i porąbali „stolicę”, na której wymierzana była kara chłosty.

Końska wydała wyjątkowo wielu wybitnych ludzi, których znaczenie wykraczało daleko poza granice regionu. Wywodzili się z niej m.in. trzej czołowi pisarze Ziemi Cieszyńskiej.

W gospodarstwie w centrum wsi na lewym brzegu Olzy, na „Bartkowicach” (dziś w tym miejscu wznoszą się obiekty walcowni „C” huty trzynieckiej), urodził się Jan Kubisz (1848-1929), ceniony pedagog, działacz Czytelni Ludowej w Cieszynie i poeta. Jego wiersz z 1882 r. „Do Olzy”, bardziej znany pod tytułem „Płyniesz Olzo” (śpiewany na nutę „Wisło moja”), stał się hymnem mieszkańców nadolziańskiej ziemi. Natomiast jego „Pamiętnik starego nauczyciela” (1928) stanowi jedno z cenniejszych źródeł do poznania przeszłości tej ziemi.

Tu urodził się też Paweł Kubisz (1907-1968), pisarz, publicysta i działacz społeczno-kulturalny. Do literatury ogólnopolskiej wprowadził go tom wierszy pt. „Przednówek” (1937), dzięki któremu został uhonorowany w 1938 r. Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. Po II wojnie światowej był współzałożycielem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji, a od 1949 r. redaktorem polskiego miesięcznika „Zwrot”.

Z Końskiej pochodził również Adam Wawrosz (1913-1971) — pisarz i publicysta, autor kilku zbiorów opowiadań gwarowych („Na śćmiywku”, „Z naszej nolepy”, „Z Adamowej dzichty”) i licznych sztuk teatralnych, organizator i kierownik teatrów lalkowych, a jednocześnie zdobywca najwyższego wyróżnienia w Ogólnopolskim Konkursie Gawędziarzy „Sabałowe Bajanie” w Bukowinie Tktrzańskiej.

Kolejnym wybitnym końszczaninem był Jerzy Kubisz (1862-1939) — nauczyciel m.in. w Wiśle, działacz kulturalno-oświatowy i społeczny, współzałożyciel w 1888 r. w Ustroniu Kółka Pedagogicznego a następnie (w 1896 r.) zasłużonego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego na Śląsku, którego był pierwszym prezesem. Był założycielem (w 1892 r.) „Miesięcznika Pedagogicznego”, autorem wielu publikacji z zakresu pedagogiki i oświaty oraz współautorem bardzo popularnego „Elementarza” dla szkół ludowych.

Z Końskiej wywodziła się także świetna rodzina Buzków. Jerzy Buzek (1842-1907), światły rolnik i działacz społeczny, był przez 33 lata prezbiterem zboru ewangelickiego w Cieszynie. To on uświadomił stojącemu u progu zniemczenia Janowi Kubiszowi, przyszłemu poecie, jego polski rodowód. Jego synem był Józef Buzek (1873-1936) — profesor statystyki na Uniwersytecie Lwowskim, ekonomista i polityk, poseł do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu, a następnie poseł i senator RP, w latach 1918-29 pierwszy dyrektor polskiego Głównego Urzędu Statystycznego. Synem Jerzego był też Andrzej Buzek (1885-1971), pastor, wybitny kaznodzieja i publicysta, do 1952 r. prefekt szkół średnich w Cieszynie, doktor honoris causa Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej. Z innego pnia tego rodu wywodził się Jan Buzek (1874-1940) — dr medycyny praktykujący w Zagłębiu Karwińskim, wybitny polski działacz narodowy w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego w latach międzywojennych, poseł do Zgromadzenia Narodowego w Pradze, zamęczony przez hitlerowców w Dachau. Jego brat Jerzy Buzek (1874—1939), inżynier górnictwa i hutnictwa, prof. Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, był wybitnym specjalistą z zakresu odlewnictwa, a zwłaszcza procesu żeliwiakowego, autorem 64 prac naukowych. W latach 1899-1911 pracował w Zakładach Hutniczych w Trzyńcu, a następnie aż do śmierci w Odlewni Żeliwa w Węgierskiej Górce, od 1913 r. jako jej dyrektor.

„Niby wielka misa — wspominał Jan Kubisz — której środkiem jak pęknięcie szerokie płynie nasza Olza urocza, usiadła na łonie ziemi ojczystej, tej ziemi od wieków polskiej, nasza wioska. Dno tej misy zajął obszarem szerokim dwór pański, a po pochyłościach rozsiadły się chaty, utulone w sadach”. Dwór, usytuowany w samym środku wsi, na prawym brzegu Olzy, składał się z monumentalnego, trójkondygnacyjnego pałacu wzniesionego w XVIII w. przez Wilczków oraz otaczającego go parku. W latach 1913-1924 był w posiadaniu Spółki Ziemi Cieszyńskiej, a następnie mieściła się tu wielce zasłużona dla regionu Żeńska Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego, założona w 1919 r. z inicjatywy prezesa „Towarzystwa Rolniczego”, Józefa Zaleskiego. Po II wojnie pałac został pochłonięty przez rozrastającą się hutę.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *