Jabłonków – Jablunkov

Parafia jabłonkowska była pierwszą, która powstała w górze doliny Olzy. Na początku XVIII w. obejmowała ona wszystkie okoliczne wsie wraz z m.in. Bukowcem, Jasnowicami, Istebną, Jaworzynką i Koniakowem. Sam Jabłonków był w tym czasie — w odróżnieniu od sąsiedniego Nawsia — stosunkowo jednolicie katolicki. W 1716 r., gdy w Jabłonkowie osiadł jako misjonarz biskupi ks. Leopold Tempes, jezuita, budowniczy m.in. pierwszego kościoła w Istebnej, miasteczko liczyło jedynie ok. 15 rodzin ewangelickich.

Większość obiektów zabytkowych skupiła się w centrum miasta, a zwłaszcza wokół Rynku. Dawny Jabłonków był drewniany. Charakterystyczne drewniane domy podcieniowe przy jabłonkowskim Rynku dotrwały do początku naszego stulecia, a ostatni z nich został rozebrany w 1924 r. Najstarszy obecnie budynek zachował się na tzw. Wyższej Bramie (nr 150). Jego podpiwniczenie, w którym stwierdzono wiele elementów renesansowych, pochodzi z II poł. XVI w. W XIX w. gmach został przebudowany i mieściła się w nim siedziba sądu powiatowego. Piętrowy budynek w pd. narożniku Rynku (nr 18), mieszczący dziś siedzibę Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego, pochodzi z końca XVIII w. Jego fasadę zdobią nieliczne elementy sztukaterii w stylu secesyjnym. Warto również zwrócić uwagę na dom nr 14, przebudowany na początku XIX w. w stylu neorenesansowym. Nieco dalej dom nr 8 z początków XIX w., z łukowymi sklepieniami, zdobnymi sztukateriami. Poniżej kościoła parafialnego budynek nr 43, również o pięknych sklepieniach; w jednym z nich zwierciadło ze sztukaterii z literami „IHS”. Obok budynku, w otoczeniu dwóch starych lip, kamienny krzyż z 1869 r. Niestety, nie zachowała się już dawna zabudowa ul. Młyńskiej ani charakterystyczne kamienne luki „tureckiej uliczki” (ul. Kamenice).

Najcenniejszym obiektem w Rynku jest kamienny posąg Matki Boskiej Niepokalanej (Immaculata) w stylu ludowego baroku. Jako tzw. „słup morowy” został ustawiony tu w czasach, w których miasteczko nawiedzały kolejne epidemie dżumy i tyfusu. Ośmioboczny, kamienny zbiornik wody — tzw. „czyszczarnia” — niegdyś w innym miejscu Rynku, został dostawiony do posągu w czasie II wojny światowej.

Ratusz miejski, usytuowany przy głównej ulicy (Dukelska ul.) powyżej Rynku pochodzi z początku XX w.

Na rogu ul. Szkolnej (Śkolni ul.), tuż poniżej ratusza, znajduje się budynek z 1905 r. (dawniej Marii Lorenczukowej), w którym w grudniu 1914 r. mieszkał Józef Piłsudski. Dwadzieścia lat później jabłonkowianie uczcili ten fakt wmurowaniem w ścianę budynku tablicy pamiątkowej, która przetrwała do 1940 r. W 80 rocznicę pobytu Naczelnika I Brygady Legionów w Jabłonkowie odsłonięto w tym miejscu nową tablicę, odlaną z brązu w hucie trzynieckiej, której fundatorem jest Jan Pyszko — Jabłonkowianin, mieszkający w Bazylei. Na miejscowym cmentarzu pomnik poświęcony pamięci 5 zmarłych tu żołnierzy 1 pułku Legionów.

Dominantą w zabudowie przyrynkowej jest katolicki kościół parafialny p.w. Bożego Ciała. Tradycje kościoła jabłonkowskiego sięgają czasów przed spaleniem starej osady (w Gródku, 1447 r.). Po przeniesieniu miasta w nowe miejsce powstał kościół drewniany. Obecny kościół murowany, w stylu późnorenesansowym, pochodzi z lat 1620-1621. Wznieśli go protestanci. Barokowa wieża wysokości 43 m, która zastąpiła starszą, drewnianą, pochodzi sprzed 1679 r. W wieku XIX kościół został przebudowany w stylu neogotyckim.

W widłach Olzy i Łomnej, tuż przy moście w centrum miasta, znajduje się stary klasztor i kościół sióstr elżbietanek. Obecnie w jego zabudowaniach, niedawno odremontowanych, urządzono galerię sztuki z salami wystawowymi.

Pierwsza siostra, Maria Bonawentura, przybyła do Jabłonkowa z cieszyńskiego klasztoru elżbietanek w 1851 r. W 12 lat później nowy konwent uzyskał samodzielność. Zbudowany w 1856 r. klasztor służył jako szpital i dom opieki, przy nim powstała kaplica klasztorna. W 1894 r. siostry założyły ochronkę dla dzieci. Na przełomie 1914/15 r. elżbietanki opiekowały się również rannymi i chorymi żołnierzami z przebywających na Śląsku Cieszyńskim Legionów Polskich.

Nowy klasztor elżbietanek z kościołem p.w. św. Józefa powstał na wzgórzu w widłach Olzy i potoku Radwanów (dziś ponad osiedlem zw. powszechnie „Alżbetinky”). Dwuskrzydłowy, dwukondygnacyjny budynek klasztorny, nakryty wysokim, stromym dachem, mieszczący również szpital, został poświęcony w 1928 r. Kościół z niesymetrycznie dostawioną wieżą, nakrytą podwójnym cebulowym chełmem, poświęcono w 1932 r. Wzniesiono je głównie z datków, uzyskanych przez siostry w drodze kwesty na ziemiach polskich: na Śląsku i w Małopolsce.

W 1950 r. władze czechosłowackie upaństwowiły szpital, a w 1960 r. ostatecznie odsunęły zakonnice od opieki nad chorymi (na swe utrzymanie musiały zarabiać na polach i w oborach miejscowego PGR). Dopiero po „rewolucji aksamitnej” w 1989 r. siostrom, wśród których są Polki, Czeszki i Słowaczki, przywrócono prawo do wykonywania zawodu pielęgniarskiego, a w 1991 r. zwrócono im klasztor i szpital.

Na pd.-zach. od centrum miasta, pomiędzy rzeką Łomną a linią kolejową w kierunku Mostów, znajduje się duże sanatorium chorób płuc. Zostało zbudowane w latach międzywojennych wg projektu Milośa Lemla jako sanatorium przeciwgruźlicze. Otacza je ładny park o pow. 22 ha z ok. 500 odmianami i formami drzew i krzewów. W parku kolekcja rzeźb Vincence Makovskeho i Jana Trisky z Prostejova.

W domku naprzeciw jabłonkowskiego ratusza żył Adam Sikora (1819-1871), tkacz, a jednocześnie pierwszy poeta „regionalny” Ziemi Cieszyńskiej, autor m.in. śpiewanych do dziś „Pieśni nabożnych”, traktujących o pamiętnych „głodnych rokach” beskidzkich, „Lamentów Jasiowych w r. 1844” i rymowanej „Pochwały Jabłonkowa”.

Pierwszą społeczną instytucją kulturalno-oświatową w Jabłonkowie była Czytelnia Ludowa, założona w 1870 r. z inicjatywy m.in. wspomnianego A.Sikory. Instytucja ta była przez całe dziesięciolecia ośrodkiem polskiego życia narodowego, społecznego i kulturalnego całego regionu. Jej tradycje kontynuuje do dziś miejscowe Koło Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego. M.in. od 1948 r. organizuje ono corocznie „Gorolski Święto” — największą imprezę folklorystyczną na Zaolziu, odbywającą się na estradzie w Lasku Miejskim na prawym brzegu Olzy (33Z), od kilku lat — w połączeniu z „Tygodniem Kultury Beskidzkiej” (początek sierpnia). Od 1949 r. działa przy nim zespół „Gorol”, a zasłużoną sławą cieszy się ostatnio dziecięcy zespół folklorystyczny „Nowina”. Jako ciekawostkę warto podać, że w Jabłonkowie urodził się Doman Wieluch (1887-1976), inżynier chemik, autor jedynego dotychczas słownika chińsko-polskiego, wydanego w Katowicach w 1936 r.

Komunikacja autobusowa CSAD (dworzec autobusowy w centrum miasta; liczne kursy do dworca kolejowego). Komunikacja kolejowa CSD (dworzec „Jabłonków” w pobliskim Nawsiu, przyst. w Boconowicach). Ośrodek Zdrowia. Pogotowie Ratunkowe. Apteka. Poczta. Restauracje, bary, kawiarnia. Hotele. Kino, Dom Kultury, Dom PZKO. Stacja benzynowa, stacje obsługi samochodów. Basen kąpielowy (odkryty).

W Jabłonkowie początek szlaków turyst.: na Siodło pod Groniczkiem (29Ż) i na Girową (33Z).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *